рд╕ोрдорд╡ाрд░, 26 рдЬрдирд╡рд░ी 2026
рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖंрджोрд▓рди
рд╢рдиिрд╡ाрд░, 17 рдЬрдирд╡рд░ी 2026
рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЙрдкрдиाрдо
yantra
рдЧुрд░ुрд╡ाрд░, 15 рдЬрдирд╡рд░ी 2026
рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд░рдд рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдмрдб़ा рд▓ंрдмा рдПрд╡ं рдКंрдЪा рд╕्рдеाрди
рдмुрдзрд╡ाрд░, 7 рдЬрдирд╡рд░ी 2026
рдХ्рд░िрдХेрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд 15 рдк्рд░рд╢्рди
рд╢ुрдХ्рд░рд╡ाрд░, 19 рджिрд╕ंрдмрд░ 2025
рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рдердо рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬ्рдЮाрди рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХे рдЙрдкрдиाрдо
рдмुрдзрд╡ाрд░, 17 рджिрд╕ंрдмрд░ 2025
рдк्рд░рдоुрдЦ рдЦेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी
рдмुрдзрд╡ाрд░, 10 рджिрд╕ंрдмрд░ 2025
рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп*
рд╕ोрдорд╡ाрд░, 8 рджिрд╕ंрдмрд░ 2025
рднाрд░рддीрдп рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाрдПँ
рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░, 2 рджिрд╕ंрдмрд░ 2025
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкुрд╕्рддрдХ рд╡ рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрдХ
рд░рд╡िрд╡ाрд░, 30 рдирд╡ंрдмрд░ 2025
рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖंрджोрд▓рди (Freedom Movements
рд╢ुрдХ्рд░рд╡ाрд░, 28 рдирд╡ंрдмрд░ 2025
рдмीрдоाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрдЧ
рдЧुрд░ुрд╡ाрд░, 27 рдирд╡ंрдмрд░ 2025
CBSE SAMPLE QUESTION PAPER - CLASS 10 - COURSE B
рдХрдХ्рд╖ा : X рдкूрд░्рдгांрдХ:40 рджिрдиांрдХ : /11/25 рдЕрд╡рдзि: 1.5 рдШंрдЯे
рдиिрд░्рджेрд╢ :
●
рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рдирдкрдд्рд░ рдХे рдЪाрд░ рдЦंрдб рд╣ै – рдХ, рдЦ, рдЧ, рдШ
●
рдЪाрд░ों рдЦंрдбों рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै |
●
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдЕंрдХ рд╕ाрдордиे рджिрдП рдЧрдП рд╣ै |
рдк्рд░рд╢्рди1. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЧрдж्рдпांрд╢ рдХो рдкрдв़рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░
рджीрдЬिрдП| [1+1+1+2+2=7]
рдЖрдЬ рдХी рддेрдЬ рд░реЮ्рддाрд░ рджुрдиिрдпा рдоें рд╕ूрдЪрдиा рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдиे рдоाрдирд╡
рдЬीрд╡рди рдХो рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде, рдоाрдирд╡ीрдп
рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рднी рджेрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо
рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ рдФрд░ рдкोрд╕्рдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧреЭी рдЬाрддी рд╣ै,рдЬрдмрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдХे
рдЕрдиुрднрд╡, рдзैрд░्рдп, рдФрд░ рдЧрд╣рд░े рдоाрдирд╡ीрдп рд░िрд╢्рддे рдзीрд░-рдзीрд░े
рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं| рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдоूрд▓ рддрдд्рдд्рд╡ рдХेрд╡рд▓ рдмाрд╣рд░ी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░
рдоें рдирд╣ीं,рдмрд▓्рдХि рд╣рдоाрд░े рднीрддрд░ рдХे рдоूрд▓्рдп,рд╕ोрдЪрдиे рдХे рдвंрдЧ рдФрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдоें рдЫिрдкा
рд╣ोрддा рд╣ै। рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рддрдм рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рдоाрдирд╡рддा рдХी рдЬрдб़ों рдХो рдкोрд╖िрдд рдХрд░े рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рддाрдиे -рдмाрдиे рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдП। рдпрджि рддрдХрдиीрдХ рдХेрд╡рд▓ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд▓ाрдн рддрдХ
рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ рдЬाрдП, рддो рдпрд╣ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХो рдХрдордЬोрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рдЧрддि рд╡рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें
рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рд╕ोрдЪ рдФрд░ рд╕ाँрдЭा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдПрдХ рд╕ाрде рдмрдв़ें।
(рдХ) рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХा
рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП?
(1) рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рджेрдиा (ii) рдоाрдирд╡рддा
рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиे-рдмाрдиे рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा
(iii) рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд▓ाрдн рдмрдв़ाрдиा (iv) рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ
рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़рдиा
(рдЦ) " рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдоूрд▓ рддрдд्рд╡ рдХेрд╡рд▓ рдмाрд╣рд░ी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░
рдоें рдирд╣ीं..." - рдпрд╣ाँ 'рдоूрд▓ рддрдд्рд╡' рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ै-
(1) рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рдоूрд▓्рдп-рддंрдд्рд░ (ii) рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдкोрд╢ाрдХ рдФрд░ рднोрдЬрди
(iii) рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ (iv)
рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрдЧीрдд
(рдЧ) рдХрдерди: рдХेрд╡рд▓ рддрдХрдиीрдХी рд╕ाрдзрдиों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рдЧрддि,
рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдХрдордЬोрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдХाрд░рдг : рддрдХрдиीрдХ рдпрджि рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд▓ाрдн рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ рдЬाрдП,
рддो рдпрд╣ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХो рдХрдордЬोрд░ рдмрдиाрддी рд╣ै।
рд╕рд╣ी рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдиिрдП -
(1) рдХрдерди рдФрд░ рдХाрд░рдг рджोрдиों рд╕рд╣ी рд╣ैं (ii) рдХाрд░рдг, рдХрдерди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдирд╣ीं
рдХрд░рддा।
(iii) рдХрдерди рд╕рд╣ी рд╣ै, рдкрд░ рдХाрд░рдг рдЧрд▓рдд рд╣ै (iv) рдХрдерди рдЧрд▓рдд рд╣ै, рдкрд░ рдХाрд░рдг
рд╕рд╣ी рд╣ै।
(рдШ) рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХो рд╕ाрд░्рдердХ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрди рдмाрддों
рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
(рдЩ) рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдкрд╣рдЪाрди рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ
рдЬीрд╡рди рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै?
рдЦंрдб-'рдЦ'
(рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╡्рдпाрдХрд░рдг)
рдк्рд░рд╢्рди2. рдкрджрдмंрдз'
рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рджो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП| [1X2=2]
1. рджेрд╢рднрдХ्рддि рдХा рдЬрдЬ़्рдмा
рд▓िрдП рд╣рдо рд╕рдм рдЬुрд▓ूрд╕ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП। рд╡ाрдХ्рдп рдоें рд╕े рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рдкрджрдмंрдз рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП।
2. рдлूрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдЦिрд▓ी
рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ाрдоीрд░ो рдЖрдЬ рдЪुрдк рдеी। рдкंрдХ्рддि рдоें рд░ेрдЦांрдХिрдд рдкрджрдмंрдз рдХा рднेрдж рд▓िрдЦिрдП।
3. рдХिрд╕ी рд╡ाрдХ्рдп рдоें рд╕ंрдЬ्рдЮा
рдкрджрдмंрдз рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХैрд╕े рдХी рдЬाрддी рд╣ै? рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдХрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП
рдк्рд░рд╢्рди3. 'рд░рдЪрдиा
рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрдХ्рдп рд░ूрдкांрддрд░рдг' рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рджो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП| [1X2=2]
1. рдЬрдм рд╣рдо рдЕрдХेрд▓े рдкрдб़рддे
рд╣ैं рддрдм рдЕрдкрдиे рдЖрдкрд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдб़рдмрдб़ाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╡ाрдХ्рдп рдХा рднेрдж рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдХाрд░рдг рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП|
2. рд░ीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░
рджोрдиों рдХा рдПрдХ рд╣ी рдЧाँрд╡ рдХा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдеा। рд╡ाрдХ्рдп рдХा рднेрдж рд▓िрдЦिрдП|
3. рддँрддाрд░ा рд╡ाрдоीрд░ो рдХा рдЧीрдд рд╕ुрдирдХрд░ рд╣ोрд╢-рд╣рд╡ाрд╢ рдЦो рдмैрдаा। рдоिрд╢्рд░
рд╡ाрдХ्рдп рдоें рд░ूрдкांрддрд░िрдд рдХीрдЬिрдП।
рдк्рд░рд╢्рди4. рд╕рдоाрд╕ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рджो рдк्рд░рд╢्рдиों
рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП| [1X2=2]
1.
'рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп' рдкрдж рдХिрд╕ рд╕рдоाрд╕ рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै рдФрд░ рдХ्рдпों?
2.
рднрдпाрдХुрд▓' рд╕ाрдоाрд╕िрдХ рдкрдж рдХा рд╡िрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдХे рднेрдж рднी рд▓िрдЦिрдП।
3.
рдЪрдХ्рд░ рд╣ै рдкाрдгि рдоें рдЬिрд╕рдХे рдЕрд░्рдеाрдд рд╡िрд╖्рдгु' рд╕рдорд╕्рдд рдкрдж рдмрдиाрдХрд░
рднेрдж рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдк्рд░рд╢्рди5. рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рджो рдк्рд░рд╢्рдиों
рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП| [1X2=2]
1. рдПрдХ-рдПрдХ рдкрд▓ рдкрд╣ाрдб़
рд╣ोрдиा' рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдХा рд╡ाрдХ्рдп рдмрдиाрдЗрдП ।
2. рд╡ाрдоीрд░ो рдХे рд░ुрджрди
рд╕्рд╡рд░ों рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдоाँ рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪी рдФрд░ рджोрдиों рдХो рджेрдЦрдХрд░____ рдЙрдаी।'рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоुрд╣ाрд╡рд░े
рдж्рд╡ाрд░ा рд░िрдХ्рдд рд╕्рдеाрди рдХी рдкूрд░्рддि рдХीрдЬिрдП।
3. рдШрдоंрдб рдиे рд░ाрд╡рдг рдХा
рдиाрдоोрдиिрд╢ाрди рдоिрдЯा рджिрдпा рдеा| рдкंрдХ्рддि рд╕े рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рдЪुрдирдХрд░ рд╡ाрдХ्рдп рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХीрдЬिрдП|
рдЦंрдб рдЧ [рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рдПрд╡ं рдкूрд░рдХ рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ]
рдк्рд░рд╢्рди6. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрдж्рдпांрд╢ рдХो рдкрдв़рдХрд░ рдкूрдЫे рдЧрдП
рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕рд╣ी рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП| [1X4=4]
рдХंрдкрдиी рдмाрдЧ рдХे рдоुрд╣ाрдиे
рдкрд░
рдзрд░ рд░рдЦी рдЧрдИ рд╣ै рдпрд╣
1857 рдХी рддोрдк
рдЗрд╕рдХी рд╣ोрддी рд╣ै рдмреЬी рд╕рдо्рд╣ाрд▓,рд╡िрд░ाрд╕рдд
рдоें рдоिрд▓े
рдХंрдкрдиी рдмाрдЧ
рдХी рддрд░рд╣
рд╕ाрд▓ рдоें рдЪрдордХाрдИ рдЬाрддी рд╣ै
рджो рдмाрд░|
рд╕ुрдмрд╣-рд╢ाрдо рдХंрдкрдиी рдмाрдЧ рдоें
рдЖрддे рд╣ैं рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕ैрд▓ाрдиी
рдЙрди्рд╣ें рдмрддाрддी рд╣ै рдпрд╣ рддोрдк
рдХि рдоैं рдмрдб़ी рдЬрдмрд░
рдЙрдб़ा рджिрдП рдеे рдоैंрдиे рдЕрдЪ्рдЫे-рдЕрдЪ्рдЫे
рд╕ूрд░рдоाрдУं рдХे рдзрдЬ्рдЬे|
(i) 1857 рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рддोрдк рдХो рдХिрд╕рдиे рдмрдирд╡ाрдпा
рдеा?
(рдХ) рд░ाрдиी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ рдиे (рдЦ) рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╣ рдЬреЮрд░ рдиे (рдЧ) рдоंрдЧрд▓ рдкांрдбे рдиे (рдШ) рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдиे
(ii) ‘рдХंрдкрдиी рдмाрдЧ рдХे рдоुрд╣ाрдиे рдкрд░---рдкंрдХ्рддि рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдоुрд╣ाрдиे рд╢рдм्рдж
рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै:
(1)
рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ (рдЦ)
рдмрдб़ा рдж्рд╡ाрд░
(рдЧ) рдЕंрддिрдо рдж्рд╡ाрд░ (рдШ) рдЫोрдЯा рдж्рд╡ाрд░
(iii) рд╡рд░्рд╖ рдоें рддोрдк рдЪрдордХाрдиे рдХे рджो рджिрди рд╣ोंрдЧे:
(рдХ) рдЧांрдзी рдЬрдпंрддी, рдирд╡рд╡рд░्рд╖ (рдЦ) рдирд╡рд╡рд░्рд╖, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕
(рдЧ) рдЧांрдзी рдЬрдпंрддी, рдмाрд▓ рджिрд╡рд╕ (рдШ) рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕, рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕
(iv) рдкрдж्рдпांрд╢ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рддोрдк рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдеी
(рдХ) рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдмрдв़िрдпा рдеी (рдЦ)
рдкрд░्рдпрдЯрдХ рдЙрд╕े рджेрдЦрдиे рдЖрддे рдеे
(рдЧ) рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рдЧрд░्рд╡
рдеा (рдШ) рд╕ाрд▓ рдоें рджो рдмाрд░ рдЪрдордХाрдпा рдЬाрддा
рдеा
рдк्рд░рд╢्рди7. рдкрдж्рдп рдЦंрдб рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं
рджो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП| [2X2=4]
1. рдХрд╡ि рддोрдк рдХो рдмрдЪ्рдЪों
рдФрд░ рдЪिрдб़िрдпों рдХे рдЦेрд▓рдиे рдХी рд╡рд╕्рддु рдоाрдд्рд░ рдмрддाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмрд╣ाрдиे рдХрд╡ि рдХ्рдпा рджрд░्рд╢ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै?
2. ‘рддोрдк’ рдХрд╡िрддा рдХे
рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдмрддाрдЗрдП рдХि рдкूрд░्рд╡рдЬों рд╕े рдоिрд▓ी рдзрд░ोрд╣рд░ рдХो рд╕ंрднाрд▓рдХрд░ рдХ्рдпों рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै?
3. рд╕рд╣рд╕्рд░ рджृрдЧ – рд╕ुрдорди
‘ рд╕े рдХ्рдпा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ै ?рдХрд╡ि рдиे рдЗрд╕ рдкрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрд╕рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рд╣ोрдЧा?
рдк्рд░рд╢्рди8. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрдаिрдд рдЧрдж्рдпांрд╢ рдХो рдкрдв़рдХрд░ рдкूрдЫे рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे
рдЙрдЪिрдд рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП| [1X3=3]
рджुрдиिрдпा рдХैрд╕े рд╡рдЬूрдж рдоें рдЖрдИ?
рдкрд╣рд▓े рдХ्рдпा рдеी? рдХिрд╕ рдмिंрджु рд╕े рдЗрд╕рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ? рдЗрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рд╕े рджेрддा рд╣ै, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░ंрде рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рд╕े।
рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рднрд▓े рд╣ी рдХैрд╕े рд╣ुрдИ рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдзрд░рддी рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХी рдирд╣ीं рд╣ै। рдкंрдЫी, рдоाрдирд╡, рдкрд╢ु,
рдирджी, рдкрд░्рд╡рдд, рд╕рдоंрджрд░ рдЖрджि рдХी рдЗрд╕рдоें рдмрд░ाрдмрд░ рдХी рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी рд╣ै। рдпрд╣ рдФрд░ рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी
рдоें рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдиे рдЕрдкрдиी рдмुрдж्рдзि рд╕े рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рджीрд╡ाрд░ें рдЦрдб़ी рдХрд░ рджी рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рдкूрд░ा рд╕ंрд╕ाрд░
рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рдоाрди рдеा рдЕрдм рдЯुрдХрдб़ों рдоें рдмँрдЯрдХрд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рджूрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдмрдб़े-рдмрдб़े
рджрд▓ाрдиों-рдЖँрдЧрдиों рдоें рд╕рдм рдоिрд▓-рдЬुрд▓рдХрд░ рд░рд╣рддे рдеे| рдЕрдм рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдбिрдм्рдмे рдЬैрд╕े рдШрд░ों рдоें рдЬीрд╡рди рд╕िрдордЯрдиे
рд▓рдЧा рд╣ै। рдмрдв़рддी рд╣ुрдИ рдЖрдмाрджिрдпों рдиे рд╕рдоंрджрд░ рдХो рдкीрдЫे рд╕рд░рдХाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдкेрдб़ों рдХो рд░ाрд╕्рддों
рд╕े рд╣рдЯाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдлैрд▓рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиे рдкंрдЫिрдпों рдХो рдмрд╕्рддिрдпों рд╕े рднрдЧाрдиा рд╢ुрд░ू
рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै
(i) рдзрд░рддी рдХे рдмाрд░े рдоें рдХ्рдпा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै?
(рдХ) рдзрд░рддी рдоाрдирд╡ рдХी рд╣ै (рдЦ) рдзрд░рддी рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡
рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ै
(рдЧ) рдзрд░рддी рд╕рдмрдХी рд╕ाрдЭी рд╣ै
(рдШ)
рдзрд░рддी рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓ рд╣ै
(ii) рдмрдв़рддी рдЖрдмाрджिрдпों рдХा рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै?
(рдХ)
рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЦोрдЬ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ (рдЦ)
рд╕рдоुрдж्рд░ рдХो рдкीрдЫे рдзрдХेрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ।
(рдЧ)
рд╕рдм рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕्рдеाрди рдЦोрдЬрдиे рд▓рдЧे।
(рдШ) рд▓ूрдЯ-рдкाрдЯ рдХी рдШрдЯрдиाрдПँ рдмрдв़рдиे рд▓рдЧीं।
(iii) “рд╕рдоंрджрд░ рдХो рдкीрдЫे рд╕рд░рдХाрдиा"
рд╡ाрдХ्рдпांрд╢ рдХा рдЖрд╢рдп рдХ्рдпा рд╣ै?
(рдХ)
рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рдЬрд▓рд╕्рддрд░ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा (рдЦ)
рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕े рд░ेрдд рдиिрдХाрд▓рдиा
(рдЧ)
рддрдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдФрд░ рднूрдоि рдХा рдХृрдд्рд░िрдо рд╡िрд╕्рддाрд░ (рдШ) рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा
рдк्рд░рд╢्рди9. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं
рджो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП| [2X2=4]
1. рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे
рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЕрдкрдиी рдоाँ рдФрд░ рдкрдд्рдиी рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рдХ्рдпा рдЕंрддрд░ рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा? ‘рдЕрдм рдХрд╣ाँ рджूрд╕рд░े
рдХे рджुрдЦ рд╕े рджुрдЦी рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े’ рдкाрда рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд▓िрдЦिрдП|
2. рд╢ेрдЦ рдЕрдпाрдЬ़ рдХे рдкिрддा рдЕрдкрдиे рдмाрдЬू рдкрд░ рдХाрд▓ा рдЪ्рдпोंрдЯा рд░ेंрдЧрддा
рджेрдЦ рднोрдЬрди рдЫोрдб़рдХрд░ рдХ्рдпों рдЙрда рдЦрдб़े рд╣ुрдП?
3. рддрддाँрд░ा рдЦूрдм рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдХрд╣ाँ рдЧрдпा ?рд╡рд╣ाँ рдХे
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рдХीрдЬिрдП|
рдк्рд░рд╢्рди10. рдк्рд░ाрдпः рдЕрднिрднाрд╡рдХ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЦेрд▓рдХूрдж рдоें рдЬ्рдпाрджा рд░ुрдЪि рд▓ेрдиे
рдкрд░ рд░ोрдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдордп рдмрд░рдмाрдж рди рдХрд░рдиे рдХी рдирд╕ीрд╣рдд рджेрддे рд╣ैं। рдмрддाрдЗрдП рдЦेрд▓ рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी
рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдк рдХौрди рд╕े рдРрд╕े рдиिрдпрдо-рдХाрдпрджों рдХो рдЕрдкрдиाрдПँрдЧे рдЬिрд╕рд╕े рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдХो рдЖрдкрдХे рдЦेрд▓ рдкрд░ рдЖрдкрдд्рддि
рди рд╣ो? [3X1=3]
рдЕрдерд╡ा
рд╣ेрдбрдоाрд╕्рдЯрд░ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдиे
рдкीрдЯी рд╕ाрд╣рдм рдХो рдХ्рдпों рдоुрдЕрдд्рддрд▓ рдХрд░ рджिрдпा?
рдЦंрдб рдШ (рд▓ेрдЦрди)
рдк्рд░рд╢्рди11. рдЖрдкрдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें
рдЦेрд▓ рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЗрд╕ी рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЖрдкрдХी рдШрдб़ी рдЦो рдЧрдИ। рдШрдб़ी рд░ंрдЧ, рдбाрдпрд▓ рдЖрджि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рд╕ूрдЪрдиा рдЖрд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП। рдЖрдк
рджрд╕рд╡ीं рдХे рдЫाрдд्рд░ рд╕ुрдЧंрдз/рд╕ुрдЧंрдзा рд╣ैं।
[4]
рдЕрдерд╡ा
рдЖрдк рдЕрдкрдиी рдХॉрд▓ोрдиी рдмी-рдм्рд▓ॉрдХ рд░ाрдЬрдирдЧрд░
рдмैंрдЧрд▓ोрд░ рдХे рд╕рдЪिрд╡ рд╣ैं। рдЖрдк рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдЛрддु рдоें рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдкौрдзे рд▓рдЧाрдХрд░ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рд▓ाрдиा
рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕ूрдЪрдиा рдЖрд▓ेрдЦ рддैрдпाрд░ рдХीрдЬिрдП।
рдк्рд░рд╢्рди12. рдЖрдк рд░ोрд╢рдиी рдоोрдордмрдд्рддी
рдХंрдкрдиी рдХे рдПрдХ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рд╣ैं рдЗрд╕ рдХंрдкрдиी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ेрддु рдПрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд▓िрдЦिрдП। [3]
рдЕрдерд╡ा
рдЖрдкрдХे рдоोрд╣рд▓्рд▓े рдоें
рдкाрд▓рддू рдЬाрдирд╡рд░ों рдХे рдЗрд▓ाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЦोрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рддैрдпाрд░ рдХीрдЬिрдП।
рд░рд╡िрд╡ाрд░, 30 рдЬूрди 2024
BIHARI KE DOHE
1. рдЫाрдпा рднी рдХрдм рдЫाрдпा рдвूंрдврдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░
рдЬेрда рдХे рдорд╣ीрдиे рдХी рджोрдкрд╣рд░ рдХी рдк्рд░рдЪंрдб рдЧрд░्рдоी рдоें рдЫाрдпा рднी рдЫाрдпा рдвूंрдврдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдзूрдк рдЗрддрдиी рддेрдЬ рд╣ोрддी рд╣ै рдХी рд╕рд░ рдкрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рдЬिрд╕рд╕े рдЫाрдпा рдЫोрдЯी рд╣ोрддी рдЬाрддी рд╣ै।
2. рдмिрд╣ाрд░ी рдХी рдиाрдпिрдХा рдпрд╣ рдХ्рдпों рдХрд╣рддी рд╣ै 'рдХрд╣िрд╣ै рд╕рдмु рддेрд░ौ рд╣िрдпौ, рдоेрд░े рд╣िрдп рдХी рдмाрдд' - рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░
рдмिрд╣ाрд░ी рдХी рдиाрдпिрдХा
рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдХो рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдкрд░ рдХाрдЧрдЬ рдкрд░ рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдХँрдкрдХрдкी рдФрд░ рдЖँрд╕ू рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕ंрджेрд╢ рднेрдЬेрдЧी рддो
рдХрд╣рддे рд▓рдЬ्рдЬा рдЖрдПрдЧी। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрддी рд╣ै рдХि рдЬो рд╡िрд░рд╣ рдЕрд╡рд╕्рдеा
рдЙрд╕рдХी рд╣ै, рд╡рд╣ी рдЙрд╕рдХे рдк्рд░िрдп рдХी рднी рд╣ोрдЧी। рдЕрдд: рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рд╣ृрджрдп рдХी рд╡ेрджрдиा рд╕े рдоेрд░ी рд╡ेрджрдиा рдХो рд╕рдордЭ
рдЬाрдПँрдЧे।
3. рд╕рдЪ्рдЪे рдорди рдоें рд░ाрдо рдмрд╕рддे рд╣ैं−рджोрд╣े рдХे рд╕ंрджрд░्рднाрдиुрд╕ाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░
рдмिрд╣ाрд░ी рдЬी рдИрд╢्рд╡рд░ рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдзрд░्рдо
рдХрд░्рдордХांрдб рдХो рджिрдЦाрд╡ा рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдоाрд▓ा рдЬрдкрдиे, рдЫाрдкे рд▓рдЧрд╡ाрдиा, рдоाрдеे рдкрд░ рддिрд▓рдХ рд▓рдЧрд╡ाрдиे рд╕े рдк्рд░рднु рдирд╣ीं рдоिрд▓рддे। рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдо рддो рд╕рдЪ्рдЪे рдорди рдХी рднрдХ्рддि рд╕े рд╣ी рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं।
4. рдЧोрдкिрдпाँ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рдмाँрд╕ुрд░ी рдХ्рдпों рдЫिрдкा рд▓ेрддी рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░
рдЧोрдкिрдпाँ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рд╕े рдмाрддें рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं। рд╡े рдХृрд╖्рдг рдХो рд░िрдЭाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं। рдкрд░рди्рддु рдХृрд╖्рдг рдЬी рдХो рдЕрдкрдиी рдмाँрд╕ुрд░ी рдмेрд╣рдж
рдк्рд░िрдп рд╣ै рд╡े рд╕рджैрд╡ рдЙрд╕े рд╣ी рдмрдЬाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдз्рдпाрди рдЕрдкрдиी рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмाँрд╕ुрд░ी рдЫिрдкा рджेрддी рд╣ैं।
5. рдмिрд╣ाрд░ी рдХрд╡ि рдиे рд╕рднी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рднी рдХैрд╕े рдмाрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै? рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░
рдмिрд╣ाрд░ी рдиे рдмрддाрдпा
рд╣ै рдХि рдиाрдпрдХ рдФрд░ рдиाрдпिрдХा рд╕рдмрдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдЗрд╢ाрд░ों рдоें рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиाрдпрдХ рдиे рд╕рдмрдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдиाрдпिрдХा рдХो
рдЗрд╢ाрд░ा рдХिрдпा। рдиाрдпिрдХा рдиे рдЗрд╢ाрд░े рд╕े рдордиा рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдкрд░ рдиाрдпрдХ
рд░ीрдЭ рдЧрдпा। рдЗрд╕ рд░ीрдЭ рдкрд░ рдиाрдпिрдХा рдЦीрдЬ рдЙрдаी। рджोрдиों рдХे рдиेрдд्рд░ рдоिрд▓े, рдиाрдпрдХ рдк्рд░рд╕рди्рди рдеा
рдФрд░ рдиाрдпिрдХा рдХी рдЖँрдЦों рдоें рд▓рдЬ्рдЬा рдеी।
(рдЦ) рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП-
1. рдордиौ рдиीрд▓рдордиी-рд╕ैрд▓ рдкрд░ рдЖрддрдкु рдкрд░्рдпौ рдк्рд░рднाрдд।
рдЙрдд्рддрд░
рдЗрд╕ рдкंрдХ्рддि рдоें рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рддुрд▓рдиा рдиीрд▓рдордгि рдкрд░्рд╡рдд рд╕े рдХी рдЧрдпी
рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдордиो рдиीрд▓рдордгि рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рдк्рд░ाрддः рдХाрд▓ीрди рд╕ूрд░्рдп рдХी рдзूрдк рдлैрд▓ी рд╣ो।
2. рдЬрдЧрддु рддрдкोрдмрди рд╕ौ рдХिрдпौ рджीрд░рдШ-рджाрдШ рдиिрджाрдШ।
рдЙрдд्рддрд░
рдмिрд╣ाрд░ी рдЬी рдиे рдЗрд╕ рдкंрдХ्рддि рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ीрд╖्рдо рдЛрддु
рдХी рднीрд╖рдг рдЧрд░्рдоी рд╕े рдкूрд░ा рдЬंрдЧрд▓ рддрдкोрд╡рди рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рдмрдХी рдЖрдкрд╕ी
рджुрд╢्рдордиी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рд╕ाँрдк, рд╣िрд░рдг рдФрд░ рд╕िंрд╣ рд╕рднी
рдЧрд░्рдоी рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрде рд░рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं।
3. рдЬрдкрдоाрд▓ा, рдЫाрдкैं, рддिрд▓рдХ рд╕рд░ै рди рдПрдХौ рдХाрдоु।
рдорди-рдХाँрдЪै рдиाрдЪै рдмृрдеा, рд╕ाँрдЪै рд░ाँрдЪै рд░ाрдоु।।
рдЙрдд्рддрд░
рдмिрд╣ाрд░ी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдмाрд╣рд░ी рдЖрдбрдо्рдмрд░ों рд╕े рдИрд╢्рд╡рд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддे। рдоाрд▓ा рдлेрд░рдиे, рд╣рд▓्рджी рдЪंрджрди рдХा рддिрд▓рдХ
рд▓рдЧाрдиे рдпा рдЫाрдкै рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдПрдХ рднी рдХाрдо рдирд╣ीं рдмрдирддा। рдХрдЪ्рдЪे рдорди рд╡ाрд▓ों рдХा рд╣ृрджрдп рдбोрд▓рддा
рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡े рд╣ी рдРрд╕ा рдХрд░рддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд░ाрдо рддो рд╕рдЪ्рдЪे рдорди рд╕े рдпाрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХे рд╣ृрджрдп
рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं।